Aboriya di pêvajoya çareseriyê de baş bû, di şer de têk çû

img

ENQERE - Serokê AKP'ê Tayyip Erdogan di 7'ê Tebaxê de li dijî rexneyan îtîrafa "Têkoşîna bi terorê re bê pere nabe. Lêçûnên me yên zêde hene" destnîşan kir ku sedema têkçûna aboriyê şer e. Erdogan aşkere kir ku êdî nikare fînansa şer jî bike. 

Li Tirkiyeyê çi cara şer gûr dibe û lêçûna çekan zêde dibe, xizanî, betalî jî zêde dibe. Ev yek bêtir aboriya Tirkiyeyê xera dike. Tirkiye bêtir xizan dibe û mohtacî welatên derve dibe. Di rojên dawî de dîsa dolar, euro û zêr li hemberî buhayê TL zêde bûn. Li aliyê din her roj tenê ji Amedê bi dehan balafirên şer ên F-16 difirin. Diçin Qandîl, Metîna Zagros, Cudî, Gabar û gelek çihayên herêmê bombe dikin. Her roj tang û topan sewqî ser sînor dikin. Her roj li herêmê operasyonên eskerî li dar dixin. Li Lice, Cûdî, Besta, Bagok û gelek herêmên din operasyonên eskerî li dar dixin. Gelek akademîsyen, pispor û aborînas destnîşan dikin ku sedema qeyrana aborî ya Tirkiyeyê şer e. Serokomarê Tirkiyeyê û Serokê AKP'ê Recep Tayyip Erdogan jî di 7'ê Tebaxê de li dijî bertek û nexneyan daxuyanî da û îtîraf kir ku sedema qeyrana baorî şerê heyî ye. Tayyip Erdogan di 7'ê Tebaxê de li dijî rexneyan îtîrafa "Têkoşîna bi terorê re bê pere nabe. Lêçûnên me yên zêde hene" destnîşan kir ku sedema têkçûna aboriyê şer e. Erdogan aşkere kir ku êdî nikare şer fînanse bike. 
 
Di salên 2013-2015'an de pêvajoya çareseriya demokratîk hat destpêkirin. Şer rawestiya û li Tirkiyeyê aramiyek pêş ket. Lê îqtîdara AKP-MHP'ê di sala 2015'an de “Pêvajoya Çareseriyê" xelas kir. Daneyên makroaborî nîşan dide ku êdî hikûmeta Tirkiyeyê  bi operasyonên li hundir û dervê sînor êdî nikare operasyonên eskerî finanse bike. Rêberê PKK'ê Abdullah Ocalan di Newroza 2013'an de banga “Ji pêvajoya şerê çekdarî ber bi pêvajoya siyaseta demokratîk deriyek vedibe" kiribû û peyama çareseriya siyaseta demokratîk dabû. Lê îqtîdarê piştî 2 salan pêvajo cemidand û piştre xera kir. Piştî AKP'ê pêvajo şera kir dîsa şer da destpêkirin û aboriya Tirkiye bêtir xera bû. Betalî, xizanî zêde bû. 
 
Piştî şer dest pê kir, sermameya navneteweyî ji Tirkiyeyê derket. Bi derketina sermameya navneteweyî dîsa qeyrana aborî rû da. Gelek aborînas û pisporan destnîşan kirin ku sedema qeyrana aboriya salên 1994, 1998, 2001 û 2008'an ên Tirkiyeyê ew bû ku Bazirgan û sermayedarên navneteweyî mevduatên xwe ji aboriya Tirkiye vekişandin. Gelek sermayedar êdî Tirkiye wekî "Welatê bi rîsk" pênase dikin. Ev jî dibe sedem ku sermameya biyanî ji Tirkiye bireve. Nîşana herî berbiçav jî Puanên Credit Default Swap (CDS) e. Li gorî pisporan daneya herî şênber a rewşa aboriyê Puanên Credit Default Swap (CDS) ye. Aborînas diyar dikin ku eger aboriya pirîma CDS li ser 300'î be, pir aboriyek şikestî ye. Yên dibin 300 be re jî aborî baş e. Dema li gorî salan mirov li pirîmên CDS'ê yên Tirkiye binere di salên çareseriyê yên 2013-14'an de aboriya Tirkiye baş e. Di 8'ê Gulana 2013'an de prîma CDS'ê ya tirkiye ya 5 salan 111 puan e. Primên CDS'ê ya Tirkiye di serdema pêvajoya çareseriyê de daket asta herî kêm. Di 24'ê Çileya 2014’an de prîmên CDS'ê daket 274 puanan. Piştî pêvajoya çareseriyê bidawî bû, CDS di îlona 2015’an derket 327  puanî. Di salên piştre prîmên CDS'ê 600 puan derbas kir. 
 
SERMAYEYÊ WELAT TERK KIR
 
Piştî hikûmetê û Serokomar Erdogan pêvajoya Mutabakata Dolmabahçeyê xera kir, ewil sermayeya biyanî Tirkiye terk kir, piştre sermayeya herêmî ji Tirkiyeyê reviyan. Bi pêvajoya şer re baweriya li nava welat kêm bû. Li Tirkiyeyê dema endeksa baweriyê ya serfkaran li ser 100’î be, serfkar di mijara aboriyê de xweşhal in. Dema kêmî 100 be serfkar ne kêfxweş in. Li Tirkiyeyê di sala 2014'an de di asta 77'an debû. Di salên piştî 2015'an de ev rêje daket 73,58- 63,38'an. Di sala 2020'an de jî daket asta 58,8 û 57,3'an. 
 
BETALÎ ZÊDE BÛ
 
Di salên şer zêde bû de bandora xwe li ser betaliyê jî kir. Di sala 2013'an de piştî pevajoya çareseriyê dest pê kir, rêjeya betaliyê 9.7 bû. Di sala 2014’an de nehat guhertin. Li gorî daneyên TUÎK'ê di sala 2015'an de derket 10,3'an. Di sala 2016'an de derket 10.9'an û sala 2017'an de 10,9, sala 2018'an de 12,3, sala 2019'an de 13,5'an û her şer zêde bû betalî û xizanî jî zêde bû. Li gorî daneyên DİSK-AR'ê ev rêje zêdetir e. Li gorî daneyên DÎSK-AR'ê di nîsana 2020'an de 2 milyon û 793 hezar kes li artêşa betalan zêde bû. Hêjmara betalan derket 9 milyon û 756 kesan. Li gorî DÎSK-AR'ê rêjeya betaliyê di Nîsana 2020'an de derket ji sedî 28,7'an. 
 
MA / Selman Guzelyuz
 
 

Sernavên din

10/08/2020
21:44 Agir bi Çiyayê Gabarê ket
21:39 Hejmara kesên ji ber Covîd-19'ê jiyana xwe ji dest dane bû 5 hezar û 858
20:12 Xwişka Mîthat Sancar jiyana xwe ji dest da
20:08 Hevşaredara Gimgimê Karaaslan hat berdan
18:03 Rojnamevanên kurd Kaplan û Mordenîz hatin berdan
16:22 Êrîşa li dijî avahiya HDP’ê hat şermezarkirin
16:13 Rapora ÎHD’ê: Di 6 mehên dawîn de 638 serdegirtin pêk hatin û 769 kes hatin binçavkirin
16:12 Baro ji bo parêzerên di rojiya mirinê de, ji wezîr re name şand
16:02 Çalakiya li dijî avakirina HES'ê encam dan
15:50 Daristana Licê dîsa dişewite
15:38 Beştaş: Bila tu kes pirsgirêka kurd ji xwe re neke amûr
15:21 Bi hinceta ‘encamên tehlîla wê windaye’ derman nadin girtiya nexweş
15:00 Tedawî li Tîmtîk û Unsal tê fezkirin
14:41 Agir bi daristanê Cûdî ket
14:31 Wezaretê, birîna ceyranê ‘ji nîzamnameyê re guncav’ dît
14:13 Li Girtîgeha Xerpêtê girtî hatin derpkirin
13:50 SES: 50 hezar mirov li Enqereyê bi Covît-19 ketin
13:27 Ji bo Tîmtîk û Unsal ketin grevê
13:25 Ji Sêrtê reda xwe ya wijdanî ragihandin
13:15 Li Lubnanê wezîrekî din jî îstifa kir
13:06 Li VESTEL’ê 17 karker ji koronayê mirin
12:53 Malbatan di meha 58'an de qurbaniyên GAR'ê bibîr anîn: Em ê her tim bêjin aştî
12:21 Çima nahêlin Ocalan bi parêzer û malbata xwe re hevdîtin bike?
11:57 Şewata li Mêrdînê, piştî qedexeyê hat vemirandin
11:43 26 Rêxistinên Civakî bang kirin: Peymanê pêk bînin
11:30 Endamtiya wî ya AKP’ê nehat qebûl kirin, êrîşê avahiya HDP’ê kir
11:25 Li gorî TÛÎK’ê di gulanê de bêkarî kêm bûye
11:24 Aboriya di pêvajoya çareseriyê de baş bû, di şer de têk çû
11:12 Dolar bi bilinbûnê dest bi hefteyê kir
10:31 Agir bi Hevselê ket
10:03 Di 4 rojan de milyonek pêketî
09:08 Ozsoy: Fatûreya serpêhatiya yekparêziyê wê li Tirkiyeyê bê birîn
09:07 Akdenîz: Divê partî û sendîka koçberan bihesibînin
09:00 ROJEVA 10'Ê TEBAXA 2020'AN
08:18 Maşîna zirxî ya polîsan qulipî: 2 polîsên tîmên taybet mirin
09/08/2020
20:46 Li Mêrdînê qedexeya derketina kolanan bi dawî bû
20:15 Li Lubnanê wezîrekê din îstîfa kir
19:54 Li Îdirê wesayîta eskerî qulipî: 6 esker birîndar bûn
19:42 Li Beyrûtê ji bo 21 kesên winda hêvî nema
18:52 Polîsan mudaxileyî endamên Grûp Yorûmê kirin
18:02 Ahmed Davutoglu bi rûpoşekî din hat Amedê: Sozên 4 sal berê nehatin bîra wî
17:29 Aram Tîgran bi stranên xwe hat bibîranîn
17:17 Şêx û rûspîyên Girê Spî: Divê aqilmend destûr nedin fîtneyên dijmin
17:02 Di Çemê Kizilirmakê de 2 zarok xeniqîn û bav winda ye
16:43 Xelatên pêşbirka Rojnameger Denîz Firat dan xwediyê wan
16:23 Agir bi daristana Qereqoçanê ket
15:33 Malbatan kevirê Goristana Sîsê nû kirin: Zarokên me ne bê xwedî ne
15:01 Meclîsa 'Bila Munzûr azad biherike' Ji bo Mûnzûrê dest bi kampanya îmzeyan kirin
14:29 'Li dijî tecrîdê têkoşînê xurt bikin'
14:08 Piştî teqîna li Libnanê Wezîra Ragihandinê îstîfaya kir
13:57 Tevgera Azadî: Em ê dest bi çalakiyên girseyî bikin
11:46 Hêjmara Xwebûn a 34'an bi manşeta 'Ziman şîrhelal e' derket
10:36 Şerê li Şêbê didome
10:29 Yureklî: Divê CPT êdî gavên çareseriyê bavêje
09:41 Ji ber çi li Rojavayê xebatên yekîtiyê giran pêş ve diçin?
09:13 Parêzer: Divê lêpirsîna ji bo windakirin, revandin û kuştinê bidome
09:04 Her kes Feqiyê Teyran nas dike, lê kes xwedî lê dernakeve
09:02 Bajaroka Çavûşlûyê bi tesîsan hatiye dagirkirin
09:01 Esnafên Mêrdînê: Yan em ê dest bidin hev, yan jî em ê bi hevre noq bibin
09:00 ROJEVA 9'Ê TEBAXA 2020'AN
08:10 Eskeran ketin û derketina Gundê Şêbê qedexe kir
07:58 Otobusa rêwiyan qeza kir: 5 rêwî mirin 26 rêwî birîndar bûn
08/08/2020
21:31 Hejmara kesên jiyana xwe ji dest dane bû 5 hezar û 829
17:04 Zarokê 16 salî ji aliyê pastarên Îranê ve hat îşkencekirin
16:44 Li Bedlisê şewat li gundekî hat vemirandin lê li gundekî hê jî didome
16:16 Meclisa Bila Mûnzûr Azad Biherike: Em ê destûr nedin
16:07 Esker mewlîda kurdî di nivîde birî: Yan bi Tirkî yan jî bi Erebî bixwîne
16:04 Li Edeneyê bertek nîşanî binçavkirin dan
15:23 Li Edenê ciwanek din hat binçavkirin
15:06 Derp heye, rapor tuneye
14:53 Bal kişandin ser rewşa Bûlût ku li gel raporê nayê berdan
14:37 DFG'ê 3 rojnameger bi bîr anî: Em ê pênûsa wan li erdê nehêlin
14:13 Dayika rojnameger Tepe 27 sal in li benda edaletê ye
14:11 Li Sîncanê rewşa tenduristiya 4 girtiyên jin krîtîke
13:54 MKGP: Em ê bibin pênûs û kameraya Deniz Firat
13:48 Paylan tenê pirsek ji Albayrak kir: Hûn difikirin ku îstîfa bikin?
13:26 Li Kanîreşê pevçûn: Jinek birîndar bû
13:09 Rapora binpêkirina mafan a girtîgehên Marmarayê hat aşkerakirin
12:47 Hefteya 600’emîn: Heta windayê dawîn bên dîtin wê têkoşîna me bidome
12:29 Mîraçê 4 salî 9 rojin winda ye
12:18 Li gundê ku Goristana Xerzanê lê bû şewat derket
12:06 Bû 28 sal: Me Huseyîn Denîz ji bîr nekir û em ê nedin jibîrkirin
11:45 Jinên li Îzmîrê hatin îşkencekirin: Emê dest ji Peymana Stenbolê bernedin
10:58 Hevberdevkên HDK’ê: Kilîda demokratîkbûnê şikandina tecrîdê ye
09:59 Merasîma ‘Plaketên Edaletê yên Rêwiyên Xelayan’ hat qedexekirin
09:09 Li dijî ÇAYKÛR'ê wê li cem hilberîneran be
09:07 'Heger demildest tevdîr neyên girtin wê pêşî li şewbê neyê girtin'
09:07 'Ligel şewatan ne tenê darek, hemû mîkroorganîzmayên zindî tune dibin'
09:07 Li Amedê rewşa Covîd-19'ê
09:00 ROJEVA 8'Ê TEBAXA 2020'AN
07/08/2020
22:47 Li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê hejmara kesên ji ber Covîd-19'ê jiyana xwe ji dest dane bû 3
21:22 Di 24 saetên dawî de hezar û 185 kes bi Covîd-19'ê ketine
20:15 Çalakiya greva birçîbûnê ya li Girtîgeha Aksarayê bi ser ket
20:05 Encamnameya konferansa 'Êzidî pêşeroja xwe gotûbêj dikin'
18:27 Karkerê di bin maşîneya kar de ma mir
18:18 Li Çiyayê Gabarê agir bi daristanê ket
15:43 Balafirên TSK'ê dîsa Şarbajêr bombebaran kir
15:36 SES'ê îqtîdar hişyar kir: Şewb belav dibe û nexweş zêde dibin
14:50 Maşîna şaredariya ku Qeyûm tayînî wê kirine zarokek kuşt
14:43 Di bin cila suîkastên li Dêra Zorê de 'petrol' derket